Ngôi chùa Từ Hiếu và câu chuyện cảm động về nhà sư chăm mẹ già

Ẩn mình giữa vùng gò đồi phía Tây trung tâm thành phố Huế, chùa Từ Hiếu (hay Tổ đình Từ Hiếu) không chỉ nổi tiếng bởi cảnh quan thanh tịnh, kiến trúc cổ kính mà còn gắn liền với câu chuyện nhân văn về tình mẫu tử thiêng liêng và là nơi an nghỉ của nhiều thái giám triều Nguyễn.

Theo sử liệu Phật giáo và triều Nguyễn, tiền thân của chùa Từ Hiếu là am An Dưỡng, được hòa thượng Nhất Định (1784-1847) dựng vào năm 1843. Ngài từng là Tăng cang chùa Giác Hoàng trong Hoàng cung Huế, sau đó lui về ẩn tu tại vùng đồi núi này để có thể phụng dưỡng mẹ già bệnh nặng.

Tương truyền rằng, vì thương mẹ, hòa thượng Nhất Định thường ra chợ mua cá tươi nấu cháo bồi bổ, dù bị nhiều người dị nghị. Tấm lòng hiếu thảo này đã khiến vua Tự Đức cảm động và ban sắc tứ, đổi tên am thành chùa Từ Hiếu, mang ý nghĩa nhắc nhở về đạo hiếu.

Đến năm 1848, chùa được mở rộng và xây dựng khang trang hơn dưới sự chỉ đạo của hòa thượng Hải Thiệu – Cương Kỷ (1810-1898), với sự góp sức của triều đình, các quan thái giám và Phật tử.

Bước vào chánh điện chùa Từ Hiếu, du khách dễ dàng cảm nhận được không khí trang nghiêm, nơi các tăng ni và Phật tử đến hành lễ, dâng hương, đặc biệt đông đúc vào dịp rằm, lễ Vu Lan và Tết Nguyên đán. Trước chánh điện có hai nhà bia hình lục giác khắc lại lịch sử xây dựng cùng công đức của những người đã đóng góp.

Bên trái chánh điện là tháp mộ 7 tầng – nơi an nghỉ của hòa thượng Nhất Định, người khai sơn lập chùa. Phía bên phải là khu vườn mộ với lăng mộ mô phỏng theo lăng Khải Định, dành cho hòa thượng Hải Thiệu – Cương Kỷ, vị trụ trì đã phát triển ngôi chùa thành quy mô lớn.

Đặc biệt, chùa Từ Hiếu còn gắn bó mật thiết với cuộc đời thiền sư Thích Nhất Hạnh. Ngài xuất gia từ năm 16 tuổi tại đây, trải qua nhiều giai đoạn rồi quay lại an dưỡng trong những năm cuối đời. Thiền sư viên tịch ngày 22/1/2022, hiện một phần xá lợi được thờ trong thất Lắng Nghe – nơi ông từng sống và tu tập.

Trong khuôn viên chùa còn có nghĩa trang dành riêng cho các thái giám triều Nguyễn, gồm 25 phần mộ được bao quanh bởi tường thành, chia làm 3 cấp bậc theo công lao và chức vụ. Mỗi bia mộ đều ghi rõ họ tên, pháp danh, chức vụ, quê quán, ngày mất. Đặc biệt, có một mộ được sơn màu khác, ghi danh cụ thể về vị quan quản vụ Nguyễn Hầu, mất năm 1920 dưới triều Khải Định.

Mộ phần của ba vị thái giám có công lớn trong việc xây dựng chùa Từ Hiếu từng xuống cấp nhưng đã được trùng tu. Ngoài ra, tại đây còn có tấm bia đá dựng từ năm 1901, do danh sĩ Cao Xuân Dục soạn, lưu giữ những tâm tư của các thái giám thời Nguyễn.

Theo tục lệ, hằng năm vào rằm tháng 11, chùa Từ Hiếu tổ chức lễ giỗ chung để tưởng niệm những thái giám đang yên nghỉ. Điều này làm nổi bật tính nhân văn và truyền thống uống nước nhớ nguồn của ngôi cổ tự.

Ngày nay, Tổ đình Từ Hiếu trở thành điểm đến tâm linh nổi bật của xứ Huế, thu hút đông đảo du khách và Phật tử. Ngôi chùa ẩn mình dưới những rặng thông xanh mát, phía trước là hồ nước và dòng suối róc rách, tạo nên khung cảnh thanh bình, đậm chất cố đô. Đây không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là minh chứng sống động cho đạo hiếu, tình người và sự giao thoa giữa Phật giáo với lịch sử triều Nguyễn.